فلسفه و عرفان ،جامعه شناسی،روانشناسی

11. الهیات بر پایه واقعیت کلمه خدا در عیسی مسیح
رویکرد بعدی بارت در الهیات آن بود که تمامی الهیات باید بر پایه واقعیت کلمه خدا در عیسی مسیح بنا شود. این رویکرد موجب شد تا او از اثر پیشین خود بنام جزمیات مسیحی به اثری جدید با نام جزمیات کلیسا روی آورد که در سال 1932 نگارش آن را آغاز کرد و بقیه عمرش را نیز وقف تمام کردن آن نمود (که قریب 13 نیم جلد شد). در این کتاب (جزمیات کلیسا) او استدلال می کند که همه آن چیزی که ما و همه بشریت درباره خدا می دانیم از طریق اراده و کنترل عیسی مسیح است که "هم خدای واقعی و هم انسان واقعی می باشد". بارت از این نقطه شروع جزمی به شرح و توضیح چهار حوزه در آموزه های مسیحی می پردازد بدین قرار: آموزه کلمه خدا (ج1)، درباره خدا (ج 2) درباره خلقت (ج 3) و مسأله آشتی (ج 4). جلد پنجم که درباره مسأله آمرزش (آخرت شناسی ) است در زمان مرگش نانوشته باقی ماند. هر یک از این چهار آموزه در چارچوبی تثلیثی و براساس حرکت دوسویه خدا بسوی انسان و انسان بسوی خدا از طریق عیسی مسیح قرار دارد و این تقابل دوسویه در هر یک از آموزه ها مشهود است. اندیشه محوری و بنیادین در کل الهیات او این فرض است که کلیسای قدیم آموزه ای از یک "تثـلیث هستی شناختی" را مورد تفسیر و توضیح قرار داده بود که بر طبق آن خداوند فی نفسه بطور ابدی وجود داشته و نسبت به ما و عیسی مسیح تقدم وجودی دارد. با دیدن عیسی از طریق روح القدس ما قلب پدر ابدی را می شناسیم. در وجود عیسی مسیح ما معنای باطنی خلقت و همچنین معنای آمرزش را مشاهده می کنیم زیرا مسیح تنها کسی است که همه اشیاء بواسطه او و برای او آفریده شده اند و در مسأله آمرزش ما می بینیم که او همه هدفهای فرزندی را برای همه نژاد بشر تحقق بخشیده است. نتیجه اینکه انسان شناسی ما و همینطور الهیات ما باید بر مبنای چنین مسیح شناسی ای پایه ریزی شود نه بر پایه "الهیات طبیعی" بر پایه هرگونه تصور مستقلی از "قوانین خلقت" یا بر پایه برداشت تجربی محض از انسان.

12. پیامدهای دیدگاه مسیح - مرکزی بارت
بارت علاقه داشت که پیامدهای این دیدگاه مسیح - مرکزی را در همه بخشهای زندگی آدمی نشان دهد. این دیدگاه ارزش و اهمیت خود را در مخالفت صریح او با هیتلر، زجر و شکنجه و آزاد یهودیان و نسبت به گروه موسوم به مسیحیان آلمانی که می خواستند ناسیونال سوسیالیزم و سیاستهای نژاد پرستانه آن را از طریق توسل به قوانین طبیعی آفرینش توجیه کنند کاملا بخوبی نشان داد. بارت احساس می کرد که این خیانتی به شناخت مسیحی فیض است که به منبع دیگری برای وحی جز آنچه که در وجود عیسی مسیح به ما داده شده است تمسک جوییم.گزینش قوم یهود از سوی خداوند و دادن نقش نمایندگی به آنان در میان سایر اقوام و ملل، معنا و تحقق واقعی اش را در وجود عیسی مسیح باز می یابد، عیسی مسیح کسی است که خداوند همه مرزها را بین قوم یهود و دیگران (غیر یهودیان) در وجود درهم شکسته است. عیسی به عنوان خداوندگار پیشوای کلیسا و دولت است و ما تنها نسبت به اوست که بالاترین تبعیت و وفاداری را در قلمرو دین و دولت نثار می کنیم. وجود دولت (حکومت) نباید تنها براساس نظم آفرینش یا لزوم امنیت تفسیر شود (چنانکه پیشتر چنین می پنداشتند) بلکه باید وجود آن را براساس آداب و مقررات آمرز ش تفسیر نمود. این اندیشه بنحو بسیار صریحی در قالب اعلامیه بـرمـن در سال 1934 که عمدتا خود بارت آنرا نگاشته بود بیان گشته است. سبب همین موضعگیری اش بارت از کرسی استادی دانشگاه بـن محروم شد، اما نگرشهای کلامی و تفسیرهای او از حوادث سیاسی شهرت فراوانی برای او به بار آورد. بارت خود را متعلق به سنـت پدران قدیم کلیسا همچون ایرنیوس و آتاناسیوس و اصلاحگران متعرضی مانند لوتر و کالوین می دانست و در سراسر عمر با پروتستاشهای آزاداندیش از یکسو و با کاتولیک های رومی از سوی دیگر مشغول بحث و مناقشه بود و در مورد هر دو گروه اعتقادش این بود که هر دو گروه تأکید کتاب مقدس را در مورد اینکه خداوند ما را تنها از طریق فیض ظاهر در وجود عیسی مسیح می پذیرد تضعیف کرده اند.

13. پروتستانى جنجالى در شوراى جهانى کلیساها
سال 1948 است. کارل بارت شصت و دو سال دارد و ــ به سبب تاریخ پرحادثه جهان در نیمه نخست این قرن ــ زندگى پرحادثه اى را سپرى نموده است. وى الاهیات را در میانه سال هاى 1904 و 1909، در شهرهاى برن، برلین، توبینگن و ماربورک خواند. از سال 1909 تا 1921 نخست دستیار کشیش در ژنو، و سپس کشیش در سافنویل سوئیس بود; از سال 1921 تا 1935 استاد الاهیات در گوتینگن، مونستر و بن بود. امور مذکور همه پس از یک کتاب واحد (تفسیر رساله به رومیان) که در سال 1919 منتشر شد موجب شد تا این کشیش محلى سوئیسى به الاهى دانى مشهور در سراسر دنیاى آلمانى زبان تبدیل شود. در سال 1935 حزب نازى او را از مقام خود در بن برکنار کرد و از آن پس در دانشگاه بازل به تدریس الاهیات پرداخت. وى چونان نداى پرشور سوئیسى، تا آخر، در مبارزه کلیساى پروتستان آلمان علیه وحشیگرى هیتلرى مشارکت نمود.کارل بارت، پس از پایان جنگ، در سال 1948، از سوى دوست و برادر ایمانى و اصلاحگر خود، هلندى عظیم الشان ویلم ویسرت هوفت، رهبر قدرتمند و حکیم روحانى نهضت وحدت کلیساها، براى شرکت در اولین نشست شوراى جهانى کلیساها در آمستردام دعوت شد. نتیجه این نشست، تأسیس شوراى جهانى کلیساها (با دبیر کلى ویسرت هوفت) بود. بارت پیش از این، به ندرت، در نهضت وحدت کلیساها شرکت مى جست. اما در آمستردام، و بیش از همه در گفتگوهایش با مایکل رمزى که بعدا سراسقف کانتربرى شد، و نیز در گفتگو با گئورگس فلوروفسکى، الاهى دان ارتدکس، دریافت که باید در الاهیات دانشگاهى نیز چیزى شبیه «کلیساى جامع» در کنار «اصول عقاید قطعى» و «امور نمادین» وجود داشته باشد; این امر موجب مى شود تا الاهى دانان شایسته در کلیساهاى مختلف، براى نزدیک تر شدن به وحدت و یکپارچگى، نوعى «اختلاف در عین توافق» و «توافق در عین اختلاف» را تجربه نمایند.اما رم، یعنى پاپ، و نیز کلیساى ارتدکس روسى، از شرکت در این همایش جهانى امتناع کرده بودند. در این میان واکنش بارت، واکنشى نمونه و مثال زدنى بود. وى با روحیه اى حاکى از آزادى پروتستانى و خونگرمى و جدیت سوئیسى، در سخنرانى مهم خود، دست اندرکاران را به دنبال کردن برنامه و تداوم آن توصیه کرد. باید اصل عبارات او را شنید تا به چگونگى موضع گیرى، سخن گفتن و احتجاج او پى برد: «امیدوارم (به خاطر خداوند ما، عیسى مسیح، که بر خلاف این آیین هاى شکرگزارى متفرق، واحد است) این آزادى و استقلال نشانه آن باشد که خشم و اندوه حاصل از پاسخ هاى منفى اى که از سوى کلیساهاى رم یا مسکو دریافت کرده ایم، کمترین تأثیر را در بحث و گفتگوهاى اولین نشست ما داشته باشد! چرا حقیقتا نباید در این پاسخ هاى منفى دست تواناى خداوند را بر سر خود احساس کنیم! شاید خداوند به ما نشان مى دهد که مى خواهد ما را از هرگونه تفاخر و خودستایى بپیراید; گویى اینجا مى توانیم برجى را بنا کنیم که اوجش به آسمان برسد. شاید خداوند آگاهمان مى کند که چراغ نظرمان تا کنون چه بى سو بوده که نتوانسته است این سپهرهاى دیگر، و در عین حال مسیحى، را بر ما هویدا سازد. از این رو، شاید خداوند دارد ما را از گفتگو با رفیقانى بازمى دارد که در اینجا با آنها نمى توانستیم حتى اجتماع کوچکى را تشکیل دهیم; زیرا آنها ــ گرچه به دلایل مختلف ــ نخواستند در جنبش همه کلیساها براى عیسى مسیح شرکت کنند; جنبشى که بدون آن، مسیحیان با خلق و خو و تبار متفاوت نمى توانند با یکدیگر سخن بگویند، چه رسد به اینکه متحد شوند. و شاید هم خداوند به موجب این واقعیت که رم و مسکو مخصوصا متحد شده اند که کارى به کار ما نداشته باشند، ما را در جایگاهى بسیار خوب قرار مى دهد. به اعتقاد من، باید اینک خداى را بدین خاطر، یعنى به خاطر خشنودى اش از موانع آشکارى که براى طرح هاى ما ایجاد مى کند، ستایش کرده و سپاس بگزاریم». سطحى نگرى است اگر کارل بارت کاتولیک ستیزى جنجالى و غوغاسالار در نظر گرفته شود. در آن زمان ــ که با اوج دوره پاپى پیوس دوازدهم، آخرین پاپ پیش ـ شورایى، مصادف بود ــ جدال آراى رایج کاتولیکى با بارت به وضوح ضدکاتولیک فروکش کرده بود. چیزى که موجب فروکش کردن آن جدال هاى ضد بارت شدعصبانیت کاتولیک ها ناشى از افشاگرى و پرده درى هاى موجود در نمایشنامه هوخهوت با نام نماینده (1962) بودکه به تظاهرات خیابانى در بازل، در مقابل تئاتر شهر، انجامید.

14. منتقد آیین کاتولیک رومى
انتقاد بارت از آیین کاتولیک رومى، با عمق الاهیاتى بیشترى به گذشته اى دور بر مى گردد. براى بارت، پنج سال مهم از دومین دوره استادى او (پس از گوتینگن) در مونستر، «که مأمن پاپ گرایان و آناباپتیست ها بود» بسیار مهم بود:
1ـ در آنجا اعتقادات جزمى کاتولیکى در شخصیت فرانتس دیکامپ، نوتوماسى که بارت بعدها بارها مطالبى از او نقل مى کرد، نمود داشت.
2ـ در آنجا آنسلم اهل کانتربرى و توماس آکوئیناس را مورد مطالعه و پژوهش عمیق قرار داد.
3ـ در آنجا الاهى دانى کاتولیک را براى شرکت در یک سمینار، و نیز براى بحث و گفتگوهاى شخصى دعوت کرد (این دعوت را کارى ابتکارى مى دانند). این فرد الاهى دانى یسوعى بود به نام اریش پشووارا که به طریق بسیار هوشمندانه و ماهرانه اى در راستاى آراى آگوستین، توماس آکوئیناس و شلر درباره «خدا در ما و خدا فوق ما»، به طرح نوعى شباهت وجودى میان خدا و انسان پرداخته بود. با این حال، پشووارا صرفا در این نکته با کارل بارت هم عقیده بود که گرچه الاهیات و کلیساى کاتولیک، در مقایسه با «نوپروتستانتیسم» شلایرماخر، بخش بیشترى از گوهر مسیحیت را حفظ کرده بودند، اما هر دو از خطاى اساسى یکسانى رنج مى برند: آنها به گونه اى وحى الاهى را تصاحب کرده و چنان بر فیض تکیه کرده بودند که دیگر نه خدا مى توانست خدا باشد و نه انسان مى توانست انسان باشد ــ این موضوع، به نظر او، دغدغه اصلى «الاهیات دیالکتیکى» بود. تا اینجا، همان طور که از عنوان سخنرانى الاهیاتى و بحث انگیز بارت در سال 1928 پیداست، «کاتولیک رومى، مسئله اى براى کلیساى پروتستان» بود; زیرا آیین کاتولیک، مسائلى را منعکس مى ساخت که در آیین پروتستان، قابل تشخیص بود. بنابراین بارت در رویارویى جدى با این امر، از نوعى پروتستانتیسم دفاع کرد که باید بر دغدغه ها و مسائل انجیلى خود متمرکز باشد; و این بدان معناست که جهان جهان است، و انسان انسان، و بلکه خدا خداست، و آشتى تنها در عیسى مسیح میسر است! اما الاهیات کاتولیک کم کم توجه خود را به کارل بارت معطوف داشت. پیش تر در دهه هاى 1920 و 1930، ابتدا کارل آدام اهل توبینگن، سپس اریک پیترسون اهل بن، و سپس، بعد از اریش پشووارا، بیش از همه گوتلیپ زونگن با بارت متقدم (رساله به رومیان و نوشته هاى بعدى) درافتادند. حدود سال 1940، آنگاه که در نتیجه جنگ جهانى دوم، بانگ آرا و نظریات آلمانى به خاموشى گراییده بود، صداى الاهى دانان فرانسوى زبان کاتولیک به گوش مى رسید: یسوعیانى مانند لویى مالوز و آنرى بویار و دومینیکنى مثل یرومه هامر (و نیز یوهانس گروت هلندى) از این قبیل بودند. اما غالب آنها در آثار خود توجه اندکى به بارت صاحب اثر ماندگار اصول اعتقادات قطعى کلیسا (تألیف شده در سال 1940) کردند: بارت پس از تمهیدات (مجلدات 2-1) در سال 1932 و 1938، آموزه خداوند (2-1) را در سال هاى 1940ـ1942 و آموزه آفرینش (4-1) را در سال هاى 1945ـ1951 نوشت. کتاب هاى آموزه آشتى (4-1) و آموزه نجات یا فرجام شناسى همچنان ناتمام ماندند. بحث مکاتبه اى که بعد از آمستردام با ژان دانیلو، یسوعى فرانسوى، داشت، در نهایت، هیچ نتیجه اى در بر نداشت (فرد مذکور یکى از نمایندگان اصلى «الاهیات نو» در فرانسه بود که به الحاد و بدعتگزارى مظنون بود، اما بعدها با کلیسا همسان و سازگار گردید و کاردینال شد). بارت جسورانه با اشاره به امتناع رم از آمدن به آمستردام، خطاب به دانیلو گفت که «انتظارات آنقدرگزاف است که نمى توانیم برآورده سازیم; مى خواهید هم بى هیچ قید و شرطى، دعوى برترى و تقدم شما را به جد بپذیریم و در همان حال، مشتاقانه حضورتان را انتظار بکشیم!».

15. مساعى کاتولیک ها براى تفاهم
الاهى دان دیگر، هانس اورس فن بالتازار اهل لوسرن بود. وى به طور هم زمان شاگرد پشووارا و آنرى دلوباک بود که همچون بارت از سال 1940 در بازل زندگى مى کرد. بالتازار کتابى نوشت که براى الاهیات کاتولیک، توفیقى در درک همدلانه الاهیات بارت محسوب مى شد.او فرقه یسوعى را ترک گفته بود; زیرا خود را موظف مى دانست که به همراه دوست روحانى خود، آدریئن فن اشپایر، یک «فرقه معمولى و غیر روحانى» را تأسیس کند. بالتازار با توجه به آثار برجسته بارت سعى کرد تا یک «دوره دیالکتیک» را در بارت متقدم (رومیان، 1919) و سپس نوعى «حرکت به سمت تمثیل» (طرح کلى اصول اعتقادات قطعى مسیحى، 1927) را نشان دهد، که البته بارت همین «حرکت به سمت تمثیل» را نهایتا تا شکل کامل تمثیل بسط و تفصیل داد .بالتازار به معمارى و نیروى فکرى و زبانى الاهیات بارت ــ که آن را تنها مى توان با شلایرماخر، که ملهم از او نیز هست، قابل مقایسه دانست ــ توجه داد: در این الاهیات، آفرینش و میثاق، بر پایه نوعى مسیح شناسى بنیادین به هم گره خورده اند، و این الاهیات به درک نوینى از انسان به مثابه رفیق خداوند، و آموزه نوینى در باب گناه و آشتى، نایل آمد. اما چیزى که بیش از هر چیز دیگر بالتازار را مجذوب و شیفته خود کرد، تفسیر تازه بارت از تقدیر و سرنوشت بود. در این تفسیر با توجه به همه رستگارانگارى مسیحى، که غالبا یادآور اوریگن است، ثنویت آگوستینى ـ کالونیستى (که بر اساس آن، در تقدیر پاره اى از آدمیان سعادت و بهشت، و در تقدیر پاره اى دیگر شقاوت و جهنم است) «نفى مى شود»: مسیح، که کانون و مدار است، با این نگاه که همه یکى هستند، واسطه نجات ورستگارى مى شود. دراینجا نوعى مسیح مدارى وجود داشت که مى بایست تعریف جدیدى از رابطه بین ایمان و معرفت، طبیعت و فیض، و داورى و رستگارى را نیز فراهم سازد ــ از این جهت، تفاوتى بین پروتستان ها وکاتولیک ها نیست. اما مقصود ازاین سخن چیست؟در مقدمه جلد نخست اصول اعتقادات قطعى کلیسا(1932)، بدون هیچ اشاره اى به پشووار، عبارت مشهور و معروفى وجود دارد: «من مشابهت وجودى را ابداع دجال مى دانم و معتقدم به همین سبب، غیرممکن است که بتوان یک کاتولیک رومى شد; و همه دلایل خلاف این را دلایلى کوته بینانه و پیش پاافتاده مى دانم». اگر دو جناح یا جبهه مورد هجوم این مناقشه ضد مشابهت وجودى را بشناسیم، مى توانیم مفهوم آن مشابهت را که خدا و انسان را در یک سطح قرار مى دهد و لذا در حکم دجال است، فهم و درک کنیم.

اعتراض بارت به آیین کاتولیک رومى
در خصوص جناح راست، اعتراض بارت اساسا متوجه آیین کاتولیک رومى است که به تبع فلسفه مدرسى و شوراى واتیکان اول، خداوند و انسان را در یک سطح قرار مى دهد و لذا نوعى تعامل را میان انسان و خدا، طبیعت و فیض، عقل و ایمان، و فلسفه و الاهیات به اثبات مى رساند. به نظر بارت، زیانبار بودن این «واو عطف کاتولیکى بى معنا» بیش از هر چیز، ناشى از اصول ایمانى مریم شناسى کاتولیکى («عیسى و مریم») و نیز ناشى از تلقى کاتولیکى از کتاب مقدس و سنت، و از مسیح و پاپ معصوم است. بارت مى گوید که «در آموزه مریم و پرستش او، آن بدعت آشکار و بى پرده کلیساى کاتولیک رم کافى است تا همه بدعت هاى دیگر را تبیین کند»; و البته انتقاد او از «خطاى کلیساى کاتولیک رم» که نهایتا «حتى خود را با وحى الاهى یکى مى داند»، نمى توانسته است شدیدتر از این باشد. اما مسئله تماما به آن رویکرد زیانبارى برمى گردد که به نظر او آیین کاتولیک، خدا و انسان را، به دلیل مفهومى که از هستى دارد (هر دو «هستند»)، در سطح واحدى قرار مى دهد. بارت مى گفت که وى مجبور بوده به خاطر یک خداى به کلى دیگر، یعنى به خاطر خدا از آن رو که خدا، است علیه این نگرش اعتراض کند.

مخالفت بارت با نوپروتستانتیسم لیبرال
بارت در همان حال و با همان شدت، در جناح چپ، با نوپروتستانتیسم لیبرال در جنگ بود، نوپروتستانتیسمى که به تبع شلایرماخر، همه همت و توجه خود را به جاى خدا و انکشاف او به انسان پارسا و متدین معطوف مى داشت. به نظر بارت، از سر تصادف نبود که کاتولیک رومى و نوپروتستانتیسم لیبرال، بر مبناى یک «الاهیات طبیعى» که آنها را تا بدین حد همپایه مى ساخت، در نوعى همگونى بى چون و چرا با نظام هاى سیاسى حاکم زمان خود، به نتیجه اى مشترک نایل آمدند: ابتدا با امپراتورى قیصر و سیاست جنگ طلبانه آن، و سپس با ناسیونال ـ سوسیالیسم حزب نازى. آیا به سبب همین برابر دانستن خدا و انسان نبود که «مسیحیان آلمانى» پروتستان، ناسیونال ـ سوسیالیسم را چونان گونه اى نوین از وحى، و آدولف هیتلر را یک لوتر جدید، حتى یک مسیح جدید ــ پیوند دادن مسیحیت و آلمانى بودن ــ دانسته بودند؟ آیا به خاطر این مشابهت وجودى بین خدا و انسان نبود که حتى نمایندگان برجسته الاهیات دوطبقه نومدرسى کاتولیک (کارل آدام و میشائل شماوس) پى به لزوم تصدیق ناسیونال ـ سوسیالیسم بردند، و به خاطر آنکه حزب در سطح طبیعى، چیزى را طلب مى کرد که مسیحیت کاتولیک در سطح فوق طبیعى در پى ایجاد آن بود: نظم، وحدت، انضباط و اصول رهبرى؟ خیر، بارت در اینجا توانست خطر سیاسى الاهیات طبیعى «مسیحى» را که چهره واقعى خود را در سال 1932 نشان داد، دریابد. از آنجا که این الاهیات از حیث سیاسى مخاطره آمیز بود، مى بایست در مقابل آن، مقاومت صورت مى گرفت. شوراى بارمن «کلیساى معترف»ــ که ماهیتا ملهم از بارت بود ــ بارزترین نمونه این مقاومت است.
مهم ترین نتیجه الاهیاتى کتاب فن بالتازار
اما طنز تاریخ این است که مهم ترین نتیجه الاهیاتى کتاب فن بالتازار آن بود که نظر بارت در مورد تجزیه ى ناهنجار مشابهت وجود یا مشابهت ایمان، که وى با چنان قوتى بر آن تأکید مى کرد، تعبیرى نادرست از مسئله تلقى شد. صرف نظر از آنچه در دیندارى عامیانه کاتولیک معمول بود، هم الاهیات کاتولیک و هم کلیساى کاتولیک حقیقتا نخواستند تفاوت میان خدا و نوع بشر را از میان بردارند، و بر آن نبودند تا وحى، یعنى فیض الاهى را در قبضه و تصاحب خود گیرند. بارت، همان طور که فن بالتازار از حیث الاهیاتى و با ایجاد تمایزات دشوارى در مفهوم طبیعت درک کرد، سرانجام این مطلب را تصدیق کرد. در ایام جوانى، در سال 1955، آنگاه که پس از هفت سال از رم برگشتم، و ــ مانند بسیارى از الاهى دانان کاتولیک که متأثر از این مسائل بودند ــ در اولین گفتگوى خود با بارت، در خصوص این بحث و جدل سخن گفتیم، ایشان را فردى با شور و حرارت قدسى و با طبع جذاب یافتم: «در الاهیات، آدمى هیچ گاه نمى داند که: آیا او دارنده من است یا من دارنده او؟». وى در مورد مسئله پرمناقشه مشابهت وجودى، که صرف اعتقاد به آن نشانه کاتولیک بودن نیست، فقط گفت: «من اینک آن را به بوته فراموشى سپرده ام!» و در واقع، بارت پس از آن، دیگر هیچ گاه از این بیان استفاده نکرد. اما این امر مانع از آن نشده است که الاهى دانان متعصب پروتستان و کاتولیک، که بنا به دلایل و ایقانات کاملا شخصى مى خواهند انشقاق بین کلیساها را در روح القدس، عیسى مسیح و حتى خداى پدر ــ و نه پاپ، کلیسا و آیین هاى مقدس ــ ببینند، مشابهت وجودى را وجه تمایز کلیساها بدانند.کارل بارت، دقیقا بدان سبب که پایدارترین پیشرفت الاهیات پروتستان را تحقق بخشید، تا حدود بسیار زیادى، به الاهیات کاتولیک نزدیک شد: طریقه و مکتب انجیلى پروتستان کاملا بر مسیح به منزله کانون و مدار تأکید مى کند، و درست از همین راه است که به طریقى عام و جهان شمول به هدف، یعنى امکان یک الاهیات کلیساى جهانى نوین نایل مى آید.

16. تفاهم کلیساى جهانى
از زمان نهضت اصلاح دینى و شوراى ترنت، آموزه آمرزیدگى گناهکار را هم رکن ایمان ــ که پایایى و سقوط کلیسا به آن است ــ تلقى کرده اند و هم مانعى اساسى در راه تفاهم کاتولیک ها و پروتستان ها. اگر در این باب امکان نوعى هم گرایى، و در واقع، نوعى اجماع وجود داشت، توفیق عظیمى بود براى از میان برداشتن تفرقه موجود در کلیسا. کتاب آمرزیدگى، دقیقا مى خواهد همین را نشان دهد: با فهم درست آموزه آمرزیدگى، مى توان به طور کلى توافق و هم نوایى بنیادینى بین تعالیم کارل بارت و تعالیم کلیساى کاتولیک یافت و به همین سبب، دیگر هیچ دلیلى براى تفرقه و انشقاق میان پروتستان ها و کاتولیک ها وجود ندارد. او با زیرکى محتاطانه اى در نامه خود و در هم نوایى با کتاب آمرزیدگى نوشت که: «اگر آنچه از کتاب مقدس، الاهیات کاتولیک رومى، چه جدید وچه قدیم، و افزون برآن، از «کتاب راهنماى دنتسینگر» و درواقع از متون شوراى ترنت استنباط مى کنید، واقعا و حقیقتا تعالیم کلیساى شما است و تأیید مى شود که تعالیم کلیساى شما است (احیانا از طریق اجماع بر سر کتاب شما)، پس من که دوبار به کلیساى سانتاماریا مادجوره در ترنت رفته ام تا با حال و هواى کلى آنجا همدلى کرده باشم، احتمالا باید براى بارسوم به تعجیل به آنجا روم و با ندامت زبان به اعتراف بگشایم که: «پدران، من گناه کرده ام». کتاب آمرزیدگى، آن طور که بعضى امیدوار بوده و بعضى واهمه داشته اند، از سوى ممیزان و سانسورچى هاى رومى در «فهرست» کتب ممنوعه قرار نگرفت. در سال 1958، پاپ جدیدى انتخاب و تحول جدیدى آغاز گردید. بالاخره در سال 1971، در جزیره مدیترانه اى مالتا، امکان ایجاد یک کمیسیون مطالعاتى در خصوص فدراسیون جهانى لوترى و کلیساى کاتولیک رومى براى تمهید مقدمات دقیق جهت ساخته و پرداخته کردن یک سند مشترک محقق گردید. این سند مالتا بیانگر اجماع و اشتراک نظر است: «امروزه وفاق و اجماع گسترده اى در باب تفسیر آمرزیدگى وجود دارد. الاهى دانان کاتولیک نیز در خصوص مسئله آمرزیدگى تأکید دارند که هیچ اوضاع و احوال انسانى در لطف الاهى نجات و رستگارى مؤمنان دخیل نیست. الاهى دانان لوترى تأکید مى کنند که واقعه آمرزیدگى به آمرزش فردى گناهان محدود نمى شود، و نیز آمرزیدگى را نوعى اعلام درستکارى فرد گناهکار، که امرى کاملا عارضى و خارجى است، نمى دانند. پیام آمرزیدگى، به منزله مبنایى براى اختیار و آزادى مسیحى در مقابل قید و بندهاى فقهى حصول رستگارى، باید همواره به مثابه تبیین مهمى از حقیقت پیام بشارت از نو بیان شود». همین جا بود که کلیساى رم، پیام آمرزیدگى را تأیید کرد. اما کارل بارت دیگر فرصت مهاجرت به ترنت را نداشت; زیرا سه سال بود که دیگر درقید حیات نبود.

کلیسا همواره نیازمند اصلاح است
البته پیام آمرزیدگى «به منزله مبنایى براى اختیار و آزادى مسیحى در مقابل قید و بندهاى فقهى حصول رستگارى»، پیامدهاى قاطع و بنیادینى دارد: پیامدهایى نه تنها براى افراد، بلکه براى کلیسا که صرفا به معناى اجتماعى از مؤمنانى است که همواره نیازمند تجدید حیات از رهگذر فیض، بخشایشگرى و رهایى بخشى الاهى هستند: کلیسا همواره نیازمنداصلاح است!

کلیساشناسى بارت
بارت زمانى که عنوان «اصول اعتقادات قطعى کلیسا» را جاى گزین عنوان اولیه «اصول اعتقادات قطعى مسیحى» کرد، در صدد نوعى اظهارنظر برنامه ریزى شده علیه فردگرایى لیبرالى و فردگرایى کرگگور بود. او نه تنها به هر گونه استفاده سهل انگارانه از واژه «مسیحى» حمله مى کرد، بلکه بیش از همه ــ «به رغم مصایبى که با روند کلى پیشرفت او همراه بود» ــ در پى ایضاح این نکته بود که اعتقادات قطعى نمى تواند یک علم کاملا «آزاد و فارغ بال» باشد، بلکه باید «علمى محدود و مقید به حوزه کلیسا باشد، که فقط در این حوزه است که امکان و معنا مى یابد». از این رو، پیش تر در مقدمه (در باب اعلان کلیسا، در باب کلیساى سمعى و تعلیمى) و سپس در آموزه خدا و برگزیدگى (برگزیده شدن بنىاسرائیل و کلیسا)، و بالاتر از همه در مجلدات سه گانه آموزه آشتى، فصول طولانى اى به امر کلیساشناسى اختصاص یافته است. همه آنچه در اینجا درباره تجمع، بنا کردن و مأموریت کلیسا از رهگذر قدرت روح خدایى که برانگیزاننده ایمان است، گفته مى شود، عشق و امید را در دل ها زنده مى کند; همه آنچه در اینجا درباره ecclesia una sancta , catholica et apsotolica گفته مى شود، قوى ترین تحول پروتستانتیسم، و نزدیک ترین رهیافت به کاتولیک است: کلیساشناسى جامع و، از این رو، حقیقتا جهانى، متمرکز بر انجیل. تفاهم عمومى، در هر دو سوى، تنها زمانى دچار مشکل شد که بحث و گفتوگوها به ساختار سازمانى و رویه عملى کلیسا، یعنى معنا ومدلول آیین هاى مقدس و بالاتر از همه، تلقى و فهم الاهیاتى از سلسله مراتب ادارى کلیسا، وظایف کشیشى کشیشان و اسقفان و (البته بیش از همه) مقام پاپ کشانده شد. امکانات و مقدورات فراگیرد فوق العاده مقام پاپ، کارل بارت را شیفته و مجذوب خود کرده بود، اما شکل وعمل عینى وملموس این مقام، او را دلسرد و نومید کرد: او مکرر مى گفت که «نمى توانم صداى شبان نیکو را از این مقام پطرس بشنوم». در آن زمان، آن مقام از آن پیوس دوازدهم بود.
17. شوراى دوم واتیکاندوره پاپى ژان بیست و سوم، که گرچه فقط پنج سال دوام داشت اما دوران ساز بود، و بیش از همه شوراى دوم واتیکان و تغییر پارادایمى دوگانه اى که این شورا پدید آورد ــ یعنى تلفیق نهضت اصلاح دین و پارادایم هاى مدرن با کلیسا و الاهیات کاتولیک ــ امورى بودند که عمیقا کارل بارت را متأثر ساختند. شورا سپس آنچه را که در ظاهر، بیانى پروتستانى راجع به لزوم اصلاح مداوم (کلیسا همواره نیازمند اصلاح است) بود، در اساسنامه خود در باب کلیسا جاى داد و عملا آن را پیاده کرد: پیش بردن موضوعات و امورى که از یک طرف، موضوعات موردعلاقه اصلاحگران، اعم از روحانى و عامى، محسوب مى شوند (ارزیابى دوباره کتاب مقدس و موعظه گرى، و تا حدى مطالبى از این سنخ را با عوام الناس در آیین هاى عبادى در میان گذاشتن) و از طرف دیگر، امورى که به مدرنیته تعلق دارند (آزادى ایمان، وجدان و دین، تساهل و تفاهم عمومى، رویکرد جدید به یهودیان، ادیان جهانى و دنیاى غیردینى به طور کلى). کارل بارت از جنبش حیات بخش تازه اى که در آن روزگار در کلیساى کاتولیک پدید آمده بود ــ جنبشى که به نظر مى رسید در مقابل تحجر و تصلب پردامنه پروتستانتیسم قرار داشت ــ دچار حیرت و وجد شده بود. او هم از جنبه انسانى پاپ شورا و هم از جنبه انجیلى آن عمیقا متأثر بود، و لذا بى درنگ در مورد ژان بیست و سوم گفت: «اینک مى توانم صداى شبان نیکو را بشنوم».

سفر به رم
با این همه، او هیچ گاه فردى کاتولیک نشد. به هر تقدیر، او در اندیشه گراییدن به کلیساى دیگرى نبود; دغدغه او همواره گراییدن همه کلیساها به عیسى مسیح بود. اما به هر حال، این وضعیت جدید براى او جالب بود و همین نیز او را بر آن داشت تا در سال 1966 سفرى به رم داشته باشد. او این سفر را سفرى براى زیارت آرامگاه رسولان نامید ــ بیمارى مانع از آن شد تا دعوت مرا براى شرکت درشورا بپذیرد. بارت دررم ــ پس از گفتوگوهایش با مقامات ومراجع متعدد رم ــ دریافت که نظر عموما مثبت او نسبت به مذهب کاتولیک شورایى، مقبول افتاده است: «کلیسا والاهیات به قدرى دچار تغییر و تحول شده اند که من هیچ گاه تصورش را نمى کردم».اما جانشین رونکالى، یعنى پل ششم، به نظر او مردى شایسته تکریم، درواقع دوست داشتنى، اما البته درخور تأسف مى آمد; او تقریبا با لحنى آزاردهنده به بارت گفت که تا چه حد به عهده گرفتن و استفاده از کلیدهاى پطرس، که خداوند آنها را به او سپرده، مشکل بوده است. این مسئله قبل از بخشنامه سرنوشت ساز پل ششم علیه کنترل «مصنوعى» زاد و ولد اتفاق افتاد; اما مسائل بحث انگیز ناشى از آن شورا ــ پیامدهاى ممانعت ها وکارشکنى هاى رایج دردستگاه پاپ و مصالحه هاى به عمل آمده در شورا ــ در واقع چهره خود را نمایان ساختند.
توقف نوشتن اصول اعتقادات قطعى کلیسامعلوم نیست که کارل بارت چه تصورى از دو پاپ بعدى داشت، دوپاپى که ــ همچون مظهرى از سازش پذیرى و سازش ناپذیرى ــ نام اسلاف خود، ژان و پل، آن دو انسان کاملا متفاوت را ترکیب کردند. او چند ماه پس از دیدارش از رم، نهایتا کار روى اصول اعتقادات قطعى کلیسا را متوقف ساخت (وى خیلى پیش تر از مرگ خود، قواى خلاقه خود را از دست داده بود); آنچه او مى خواست شاهد چاپش باشد، درس گفتارى از بخش چهارم آموزه آشتى، یعنى گفتارى در باب اخلاق، بود. تقدیر این بود که این اثر آخرین اثر مهم چاپ شده او باشد. آن اثر سیزده جلدى بزرگ به صورت یک سمفونى ناتمام باقى ماند، نظیر جامع الاهیات توماس آکوئیناس، که وی کار روى آن اثر عظیم را چند ماه قبل از مرگش، به نحو مرموزى متوقف ساخت. کارل بارت در آخرین مسوده ناتمام سخنرانى اش نوشت که باید همواره در کلیسا به ایمان پدران گوش فراداد: «خداوند، خداى مردگان نیست، بلکه خداى زنده هاست»; «بنى آدم همه در او مى زیند، از رسولان گرفته تا پدران روزگاران گذشته و گذشته هاى دور». اینها آخرین عباراتى است که بارت هشتاد و دو ساله نوشت. صبح روز بعد، دهم دسامبر 1968، همسرش دید که او با آرامش تمام به خواب ابدى فرو رفته است.

18. علت نقد پارادایم مدرنیته
نخستین مسئله اى که ذهن هر الاهى دانى را به خود مشغول مى دارد این است که: کارل بارت را چگونه و در کجاى تاریخ الاهیات باید جاى داد؟ آیا او فردى فوق العاده «نو ارتدکس» است؟ (و در کل، کسى آثار او را نمى خواند؟) تقریبا در سراسر آمریکا و نیز غالبا در مکتب بولتمان در طیف نوارتدکس ها قرار داده مى شود ــ و از او قطع امید مى شود؟ یا آیا او مبدع بى نظیر الاهیاتى قرن است؟ در آلمان، او بسى فراتر از مکتب بارت، مورد تمجید قرار مى گیرد ــ و البته برایش مانع تراشى مى کنند.نظر کاتولیکى و فراگیر، هم علیه دشمنان بارت که او را فردى ناشایست مى دانند و هم علیه پیروانش که از وى تمجید مى کنند، این است: کارل بارت آغازگر چیزى است که امروزه آن را پارادایم «مدرن» الاهیات مى نامند. مقصود از این نکته دو چیز است:
1ــ براى کسانى که بارت را تحقیر مى کنند، باید گفت که کارل بارت واقعا یک آغازگر و در واقع، آغازگر اصلى پارادایم «پست مدرن» الاهیات است; پارادایمى که در آن زمان، آغاز شده بود.
2ــ اما براى ستایندگان متعصب بارت نیز باید گفت که کارل بارت آغازگر چنین پارادایمى است، نه کامل کننده آن.

بارت پیرو الاهیات مدرن
به راحتى مى توان سه امر را از مکتوبات و دوره حیات بارت، یا به قول ابرهارت بوش «از نامه ها و متون زندگى نامه خودنوشت او» استنباط کرد. اول اینکه بارت پیرو پر و پا قرص الاهیات مدرن بود: او در اصل به دنیاى طبقه متوسط تعلق داشت (از شعر و موسیقى در محافل تفریحى و دانشجویى گرفته تا نظامیگرى)، و در همان مراحل اولیه، ایدئالیسم شیللر «بیانیه» تانهویزر ریشارد واگنر او را به شور و شعف آورد. خیلى زود براى این دانشجوى الاهیات، که در نخستین نیم سال تحصیلى خود با روش تاریخى ـ انتقادى آشنا شده بود، کانت و شلایرماخر چهره هاى برجسته اندیشه محسوب شدند. بدین ترتیب، او شاگرد اساتید بزرگ لیبرال گردید: ابتدا هارناک (در برلین) و سپس و مهم تر از او، ویلهم هرمان (در ماربورک)، که توانستند کانت و شلایرماخر را با نوعى مسیح مدارى برجسته و متمایز تلفیق نمایند. از آنجا که بارت دستیار مارتین رید، سردبیر نشریه لیبرالى دنیاى مسیحى بود، با محصولات فکرى برجسته ترین لیبرال ها، از بوسه و گونکل گرفته تا ترولچ و ورنل سر و کار داشت.اما بارت بعدا به منتقد سرسخت پارادایم مدرن روشنگرى تبدیل شد; پارادایمى که پس از یک دوره راست کیشى شدید لوترى و کالونى در قرن هفدهم گسترش یافت، در قرن هیجدهم تثبیت گردید، نهایتا در قرن نوزدهم با شلایرماخر شکل کلاسیک خود را نمایان ساخت و با الاهیات لیبرال که در پى شلایرماخر آمد جایگاهى برجسته پیدا نمود; پارادایمى که جهت گیرى آن تماما به نوع بشر معطوف بود. تجربه ده سال بارت به عنوان کشیش در سافنویل، جامعه کشاورزى و رو به صنعتى شدن سوئیس، به همراه مشکلات اجتماعى آن روزگار، باعث گردید که او مدت ها پیش از جنگ جهانى اول، در مورد خوش بینى بورژوایى نسبت به پیشرفت و تمایلات همگون خواهانه فرهنگ پروتستانتیسم دچار شک و تردید شود; و در واقع، آن تجربه ده ساله، او را به فردى سوسیالیست و متعهد به آرمان کارگران تبدیل کرد. او شاهد بود که زمانى که بحران موعظه بیداد مى کرد ــ نیمکت هاى خالى و عدم تأثیر آموزش هاى آیین تأیید ــ کل دانش انتقادى مدرنى که در باب کتاب مقدس وجود داشت به او هیچ کمکى نمى کرد. او براى موعظه، آموزش و مراقبت هاى کشیشى، نیازمند مبناى الاهیاتى کاملا متفاوتى بود که تعلق خاطر آن، اولا و بالذات، خداوند باشد نه آدمیان. او به رغم همه احترامى که براى لیبرالیسم مدرن قائل بود، احساس کرد که نسبیت گرایى تاریخى، توأم با فردگرایى دینى، مسیحیت را به نحو فزاینده اى، از درون تهى کرده است.
وقوع جنگ جهانى اول نشان دهنده بحرانى بنیادى براى پارادیم مدرناز نظر بارت، وقوع جنگ جهانى اول در سال 1914 نشان دهنده بحرانى بنیادى براى پارادیم مدرن بود.
1ــ از یک طرف، تمایل مدرن الاهیات لیبرال به همگونى و یکسان سازى، چهره خود را کاملا آشکار ساخته بود; و آن هنگامى بود که نود و سه نفر از متفکران آلمانى، از جمله تقریبا تمامى اساتید بارت در حوزه الاهیات، و از آن میان، از همه مهم تر، هارناک و هرمان در یک بیانیه عمومى، با خط مشى جنگى ویلهلم دوم و حمله به بلژیک بى طرف، هماهنگ شدند.
2ــ اما از طرف دیگر، سوسیالیسم اروپایى نیز در مبارزه با ایدئولوژى جنگ، ناکام شده بود و تقریبا در همه جا از جنگ حمایت مى کرد.بدین ترتیب، الاهیات شخصى کارل بارت نهایتا به یک «الاهیات بحران» تبدیل شد. این الاهیات، در سال 1918، پس زمینه اى بسیار تأثرانگیز و دراماتیک داشت که از آن جمله مى توان به زوال نهایى امپراتورى آلمان، کنترل کلیساها توسط شهریاران محلى، حضور ایالات متحده در اروپا، انقلاب روسیه و ناآرامى اجتماعى در آلمان اشاره کرد.