فلسفه و عرفان ،جامعه شناسی،روانشناسی

نچه در اینجا می آید، بخشی از متن رساله وارستگی اکهارت است که توسط آقای محمد محمدرضا جوزی ترجمه شده است که قسمت اول آن در ذیل می آید:

• متن رساله وارستگی اکهارت من كتب بسیاری از علمای كافر و انبیاء و همچنین كتب عهد عتیق و جدید را خوانده ام و با جدیت و مجاهدت فراوان كوشیده ام تا بدانم كه بهترین و عالی ترین فضیلتی كه انسان به مدد آن می تواند با خدا متحد شده، و به لطف او آن چیزی بشود كه خداوند بالذّات چنانست، چیست و با چه چیز انسان خواهد توانست به آن صورتی كه در (علم) خدا (در صور علمی ذات باریتعالی) بوده بیشترین شباهت را پیدا كند – آنگاه كه تمایزی میان او و خداوند نبوده و قبل از آنكه خداوند جهان را آفریده باشد. و چون متون مقدس را تا بدان حد كه عقل من می توانست بسنجد و بداند جستجو كردم، به درستی دریافتم كه "وارستگی محض" بالاتر از هر چیزی است، زیرا جمیع فضایل به نحوی از انحاء متوجه مخلوقاتند و حال آنكه وارستگی آزاد از تمامی مخلوقات است. بدین جهت بود كه مولای ما به «مارتا» فرمود؛«از یك چیز چاره نیست و آن این است كه آن كس كه آرزومند راحت و خلاص است باید یك چیز داشته باشد و آن وارستگی است. » آموزگاران، عشق (محبت) را بسیار می ستایند چنانكه پُولس قدیس می گوید: «در هر محنتی درمی یابم كه اگر عشق نداشته باشم، هیچ نیستم».

• وارستگی وادارکردن خداوند به دوستی خود؛ اما من وارستگی را بیش از "عشق" می ستایم. نخست از آن رو كه بهترین چیز در باب عشق آن است كه مرا بر آن می دارد كه خدا را دوست بدارم. اما وارستگی، خدا را بر آن می دارد كه مرا دوست بدارد. پس شریف¬تر آن است كه خدا را بر آن دارم كه مرا دوست بدارد تا آنكه خویشتن را به دوستی خدا وادارم. دلیل این سخن آن است كه خداوند بهتر می تواند خود را به من نزدیك كرده و با من متحد شود تا آنكه من خود را با خدا متحد سازم. اینكه وارستگی خدا را به من نزدیك می كند بدین وسیله می توانم اثبات كنم كه هر چیزی خواهان آن است كه در مقام ذاتی خود باشد. و مقام ذاتی خداوند وحدت و بساطت است و این دو از وارستگی (غنی) او پدید آمده اند. پس خداوند بالضروره خود را به قلب وارسته اعطا می كند.

• وارستگی و عدم پذیرای چیزی جز خداوند؛ ثانیاً وارستگی را بیش از عشق می ستایم از آن رو كه عشق مرا ناگزیر می كند كه رنج هر چیز را از برای او تحمل كنم. اما وارستگی مرا پذیرای هیچ چیز جز خدا نمی گرداند. اكنون این بسی شریفتر است كه پذیرای هیچ چیز جز خدا نباشیم تا آنكه رنج هر چیز را از برای خدا تحمل كنم. زیرا در رنج بردن، آدمی به نحوی از انحاء متوجه مخلوقاتی است كه از آن رنج می برد. اما وارستگی به تمامی آزاد از همه ی مخلوقات است. اینكه وارستگی جز خدا، هیچ چیزی را قبول نخواهد كرد، بدین وسیله می توانم ثابت كنم كه هر آن چیزی كه باید قبول شود ناچار باید در این یا آن چیز خاص و معین پذیرفته شود. اما وارستگی آنچنان نزدیك به عدم است كه هیچ چیز جز خدا تا بدان حد لطیف نیست كه بتواند در وارستگی بگنجد، لذا وارستگی جز خدا هیچ چیز را قبول نمی كند. • برتری وارستگی بر خشوع دانایان، خشوع را از جمله فضایل برتر شمرده و می ستایند اما من وارستگی را بیش از هر خشوعی می ستایم زیرا: خشوع می تواند بدون وارستگی باشد اما وارستگی كامل بدون خشوع كامل میسر نتواند بود. از آن رو كه خشوع كامل مستلزم استهلاك (ترك) نفس خشوع است، اما وارستگی آنچنان نزدیك به عدم است كه میان وارستگی كامل و عدم هیچ چیز نمی تواند واقع شود. بنابراین وارستگی كامل بدون خشوع وجود نخواهد داشت. پس دو فضیلت همواره بهتر از یكی است. دلیل دوم بر اینكه چرا وارستگی را بیش از خشوع می ستایم اینست كه خشوع كامل مستلزم كُرنش در برابر تمامی مخلوقات است و در این كُرنش آدمی از خود بیرون آمده و در مخلوقات وارد می شود. لكن وارستگی مكتفی به خود است. اكنون انصاف باید داد كه هیچ بیرون شدنی هرگز شریفتر از عكوف در خود نیست. از اینجاست كه داوود پیامبر فرمود: «دختر پادشاه تمامی شكوه و جلال خود را از پرده نشینی (عفّت) خود دارد». (مزامیر داوود) وارستگی كامل كمترین تمایلی به كُرنش در برابر هیچ مخلوقی ندارد. او را سَر آن نیست كه نه بر زِبَر و نه به زیر هیچ چیز باشد، بلكه خواهان عكوف در خویش است، نه كسی را شادی می بخشد و نه غم می دهد، نه آرزومند مقارنت با هیچ مخلوقی است و نه مفارقت از آن، نه می خواهد كه این باشد و نه آن. او را خواهش و بایش هیچ چیزی نیست بجز خود. چنین بودن یا چنان بودن آرزوی او نیست. زیرا اگر كسی بخواهد كه چنین یا چنان باشد، می خواهد كه «چیزی»باشد، اما وارستگی می خواهد كه «هیچ»باشد (و فانی شود) و لذا تحمل هیچ چیز را ندارد.

• کمالِ وارستگی در حضرت مریم«س»اكنون ممكن است كسی بگوید كه تمام فضایل در بانوی ما(حضرت مریم«س») به نحو كامل وجود داشته و لذا او می بایست واجد كمال وارستگی باشد. پس اگر وارستگی برتر از خشوع است چرا بانوی ما خود را بواسطه خشوع می ستاید آنجا كه می گوید: «او (خداوند) خشوع خادمه خویش را ثنا می گوید. » و چرا نگفته است كه وارستگی خادمه خویش را ثنا می گوید؟ پاسخ من این است كه در خداوند تا آنجا كه بتوان سخن از فضیلت در خدا گفت، وارستگی و خشوع هر دو هست. اما باید بدانید كه عشق او به خشوع بوده است كه ذات انسان را كرامت و تشریف بخشیده است. وارستگی او هنگامی كه به صورت انسان درآمد، بی حركت باقی ماند هم چنان كه وقتی آسمان و زمین را آفرید چنین بود و من بزودی این نكته را برای شما توضیح خواهم داد. و چون مولای ما هنگامی كه عزم انسان شدن كرد از حیث وارستگی ثابت و بی حركت ماند، بانوی ما بخوبی دریافت كه او همین را از وی توقع دارد و از این رو خداوند به خشوع او التفات كرد نه به وارستگی او. لذا بانوی ما در وارستگی خود ثابت و بی حركت ماند و به خشوع خویش مباهات كرد نه به وارستگی خود. و اگر تنها یك كلمه در باب وارستگی خود می گفت مانند اینكه: «او وارستگی مرا ثنا گفت»، آنگاه وارستگی او نقصان می گرفت و كامل و تمام نمی توانست بود زیرا در این صورت باید از خویش بیرون می آمد. از وارستگی ولو به قدر اندك عدول نمی توان كرد زیرا موجب نقصان خواهد شد. و از اینجاست كه بانوی ما خود را بواسطه خشوع خویش ستود نه وارستگی. لذا داوود پیامبر فرمود: «من ساكت خواهم بود و به آنچه مولایم خداوند در من خواهد گفت گوش می سپارم». گویی كه می خواهد بگوید: «اگر خدا می خواهد كه با من سخن گوید، بگذار تا او در من وارد شود، من بیرون نخواهم رفت. »

• برتری وارستگی بر شفقت
و باز، من وارستگی را بیش از هر شفقتی می ستایم، زیرا شفقت صرفاً بدان معناست كه آدمی از خود بیرون شده و به آلام همنوعان خود التفات نماید و بدین سبب قلب او به درد خواهد آمد. اما وارستگی از این نیز آزاد است. و در خود می ماند و اجازه نخواهد داد هیچ چیز او را به درد آورد زیرا تا وقتی چیزی بتواند انسان را بدرد آورد، به كمال خود نرسیده است. خلاصه آنكه وقتی تمامی فضائل را ملاحظه می كنم درمی یابم كه هیچیك از آنها مانند وارستگی به طور كامل عاری از نقص و قابل اطلاق بر خداوند نیست.

• وارستگی مجرای عنایت تام خداوند
استاد مهتری بوده است بنام ابن سینا كه می گوید: «شرافت نَفْسی كه وارسته است آنچنان عظیم است كه هرچه را اعتبار كند صادق است و هرآنچه را كه بخواهد بدو داده می شود و هرچه را كه فرمان دهد مُجری خواهد شد». و تو باید این حقیقت را بدانی كه هرگاه روح آزاده ای در حال وارستگی حقیقی یافته شود موجب عنایت خداوند به وجود او خواهد شد. و اگر بتواند در حالت بی صورتی و بی هیچ عوارضی وجود داشته باشد خواهد توانست كه صفات خداوند را در خود قبول كند. اما خداوند نمی تواند این صفات را به هیچ كس جز خود بدهد و لذا جز آنكه خود را به آن روح وارسته اعطاء كند هیچ كار دیگری برای او نمی توان كرد.

• استغراق در ابدیت؛ کمال وارستگی
و انسانی كه به مقام وارستگی كامل نایل شد چنان مستغرق در ابدیت خواهد بود كه هیچ چیز زوال پذیری نخواهد توانست او را به حركت آورد و او هیچ چیز را كه مادی باشد هرگز احساس نخواهد كرد. او از این جهان مرده است زیرا هیچ امر دنیوی به كام او گوارا نیست. این همان چیزی است كه پل مقدس در اندیشه داشت آنجا كه می گوید: «من زندگی می كنم اما من نیستم، بلكه عیسی مسیح است كه در من می زیید. »

• وارستگی موجد کمال تشبه به خداوند
اكنون ممكن است سوال كنی كه وارستگی چیست كه تا بدین حد شریف است؟ باید بدانی كه وارستگی حقیقی چیزی جز این نیست كه: روح در برابر هجوم اندوه و شادی، و عزت و ذلت یا اهانت همچون كوهی از سُرب كه در برابر باد ملایمی بی حركت ایستاده است، از جای خویش هیچ نجنبد. این وارستگی بی حركت در انسان موجد بزرگترین شباهتها با خداوند است، زیرا اگر خدا خداست، خداوندی خویش را از وارستگی بی حركت خود (غنای مطلق) دارد. و بواسطه این وارستگی بی حركت است كه دارای صرافت و بساطت و دیمومیّت است. لذا اگر آدمی خواهان تشبّه به خداست، تا آنجا كه مخلوقی می تواند واجد شباهت به خدا باشد، این امر جز بوسیله وارستگی میسر نمی تواند شد. و همین است كه آدمی را به صرافت و بساطت و از آنجا به دیمومیت هدایت می كند. و این امر موجب تشبّهی خاص میان انسان و خدا خواهد شد. اما این تشبه به مدد لطف (خداوند) باید باشد، زیرا «لطف» آدمی را از تمام چیزهای فانی دور كرده و از آلایش به امور زوال پذیر تهذیب می كند. و به درستی باید بدانی كه خالی شدن از هر مخلوقی برابر با پُر شدن از خداست و پر بودن از ملخوقات خالی بودن از خداست. و نیز باید بدانی كه خداوند در این وارستگی بی حركت جاودانه سكونت گزیده است و هنوز هم ساكن است. و باز باید بدانی هنگامی كه خداوند زمین و آسمان و مخلوقات را آفرید از این آفرینش كمترین حركتی در او پدید نیامد، آن چنان كه گویی مخلوقات هرگز آفریده نشده اند. البته باید این را نیز بگویم كه: هر عبادتی و هر عمل صالحی كه انسان می تواند در این جهان به جای آورد كمترین تأثیری در وارستگی خداوند ندارد آن چنان كه گویی هرگز عبادتی یا عمل صالحی انجام نشده است. بدین لحاظ خداوند اگر هیچ عبادتی یا عمل صالحی هم از جانب بنده سر نزند، نسبت به او رحیم تر و لطیف تر خواهد بود. البته از این هم پیش تر می روم و می گویم: وقتی كه پسر الهی خواستار تنزّل به صورت انسان گردید، و چنین هم شد و متحمل مصائب گردید، این امر كمترین تأثیری در وارستگی بی حركت او بجای نگذاشت آن چنان كه گویی او هرگز مبدل به انسان نشده بود.

• ازلیت خداوند مظهر وارستگی او
اكنون ممكن است بگویی: «این بدان معنا كه هر طاعت و عبادتی گم خواهد شد زیرا خداوند از هیچ یك از اینها به حركت درنمی آید. و حال آنكه گفته اند خداوند دوست دارد كه همه چیز را از او بخواهند. » اینجاست كه اگر بتوانی، باید بدقت توجه كنی و بدرستی بدانی كه خداوند در نخستین نگاه سرمدی اش اگر بتوان گفت كه چنین نظری در كار بوده است، تمامی چیزها را ملاحظه كرد تا ببیند كه چگونه باید تحقق پذیرند، و در این نگاه دید كه كِی و چگونه باید مخلوقات را بیافریند و چه وقت پسر باید انسان شود و تحمل مصائب كند. او همچنین كوچكترین طاعت وعبادتی را كه مقدّر شده بود هركسی انجام دهد، دید و دانست كه كدام عبادت یا خدمتی را باید پاداش دهد. او دید كه تو فردا متضرّعانه او را خواهی خواند و با مجاهدت تمام دعا خواهی كرد و خداوند دعا و نیایش تو را فردا پاسخ نخواهد گفت. زیرا او پیش از این در ازلیّت خویش قبل از آنكه اصلاً تو انسان شده باشی آن را پاسخ گفته است. اما اگر دعای تو از صمیم قلب و خالصانه نباشد، خداوند این زمان و اكنون ترا مردود نخواهد كرد، زیرا قبلاً در ازلیّت خویش ترا مردود كرده است.

بنابراین خداوند در نخستین نظر ازلی خویش همه چیز را دانسته و هیچ چیز را از نو عمل نخواهد كرد، زیرا همه چیز از قبل اراده شده است. و اینگونه است كه خداوند همیشه در وارستگی بی حركت خود مقام دارد و به همین جهت طاعات و عبادات مردمان گم نخواهد شد. زیرا اگر كسی كار نیك كند، ثواب خواهد یافت و آنكس كه كار بدی كند در ازای آن كیفر خواهد دید. اگوستین قدیس نیز در فصل آخر از كتاب «اقانیم ثلاثه» می گوید: «خداوند أِبا دارد از اینكه بگویند او كسی را در زمان دوست داشته است، زیرا هیچ چیز بر او سپری نمی شود و در آینده نیز نخواهد شد و او تمامی صالحان را پیش از آنكه عالم آفریده شده باشد، آنچنان كه قضای او بوده، دوست می داشته است. وقتی هنگام آن فرا می رسد كه آنچه را كه در ازل قضا كرده، در زمان آشكار كند، مردمان می پندارند كه او حُب جدیدی پیدا كرده است. و به همین ترتیب وقتی كه او غضب می كند و فعل جدیدی از او سر می زند، این ما هستیم كه تغییر كرده ایم در حالی كه او لایتغیر مانده است، همانگونه كه شعاع خورشید چشمهای ضعیف را آزار می دهد و چشمهای سالم را راحت می رساند، هرچند كه شعاع خورشید فی حد ذاته ثابت و لایتغیر است.

از اینجاست كه اگوستین قدیس در فصل چهارم از باب كتاب «اقانیم ثلاثه» می گوید: «خداوند به طریق زمانی نظر نمی كند و هیچ دیدن جدیدی در او پیدا نمی شود.» «ایزودور» نیز به همین طریق در كتاب خود بنام «در باب خیر اعلی» می گوید: «بسیاری از مردم می پرسند كه خدا پیش از آنكه زمین و آسمان را بیافریند چه می كرد. و یا كی و كجا اراده ایجاد مخلوقات در او پدیدار شد. زیرا هرچند كه مخلوق آنگونه كه اكنون هست، وجود نداشته، اما در ازل در خدا و در عقل (علم) او بوده است. » خداوند زمین و آسمان را، آنچنان كه ما به شیوه ی دنیوی خود تصور می كنیم ساخته شده اند، خلق نكرده است، بلكه تمامی مخلوقات در كلمه ازلی (كُن) گفته شده اند. علاوه بر این می توانم این كلمات را كه مولای ما خطاب به موسی فرمود ذكر كنم كه وقتی موسی گفت: «مولای من اگر فرعون به من بگوید كه «تو» كیستی در جواب او چه بگویم؟ و مولای ما فرمود: «آنگاه بگو من همان هستم كه تو را فرستاده ام (انّی اناالله. ). و این بدان معنی است كه آنكه در ذات خود ثابت است مرا فرستاده است.