نظریه انتخاب عقلانی Rational choice theory
نظریه انتخاب عقلانی Rational choice theory
مهم ترین نظریه های بنا شده بر پایه این نظریه:
نظریه تصمیم گیری عقلایی Rational decision theory
افراد تصمیم گیرند ه های منطقی و عقلایی هستند . سود و زیان احتمالی هر عمل را محاسبه می کنند و بهترین تصمیم را با استفاده از عقل و منطق خود بر می گزینند.
نظریه بازی Game theory
افراد و گروه ها تحت مجموعه ای از قواعد معلوم، هر یک با مجموعه ای از گزینه های معین و نتایج مشخص یا محتمل برای به حداکثر رساندن نفع و سود خود به تعامل و بازی با یکدیگر می پردازند.
نظریه کنش جمعی Collective action theory
افراد معمولاً به دنبال کسب سود و منفعت همگانی نمی روند. بلکه در ترجیحات خود به دنبال کسب سود فردی هستند. بنابراین اکثر تصمیمات جمعی با شکست مواجه می شود.
نقدهای وارد شده بر این نظریه:
بودون: این نظریه فاقد بعد شناختی است. برخی کنش ها ذاتاً و صرفاً ابزاری هستند ولی برخی دیگر بعد شناختی هم دارند و برخی دیگر اصلاً ابزاری نیستند. بنابراین عقلانیت ابزاری و شناختی باید از یکدیگر تفکیک شود.
الستر: هنجارها، منابعی از انگیزش را فراهم می کنند که غیرقابل ارجاع به عقلانیت است و نمی توانند به عنوان نتیجه ی کنش های عقلانی تعبیر شوند. در این نظریه، هنجارها نادیده گرفته شده است.
سایمون: عقلانیت انسان ها محدود است. یعنی توانایی های شناختی و مهارت های محاسباتی انسان محدود و حافظه آنها ناقص است. این مسئله با عث می شوند افراد رفتارهایی را انجام دهند که لزوماً عقلانی نیستند و با منافع درازمدت آنها هماهنگ نمی باشند.
با توجه به نقدهای وارد شده، این نظریه به تدریج دچار تغییرات و اصلاح شد و از رویکرد عقلانی صرف به عقلانیت اجتماعی متمایل شد. عقلانیت اجتماعی علاوه بر سود و نفع فردی، سود و نفع جمعی را نیز مدنظر قرار داده است.
در نهایت زولنای نظریه انتخاب عقلانی - اجتماعی را مطرح نمود که تعدیل شده دو نظریه انتخاب عقلانی و عقلانیت اجتماعی است. بر اساس این نظریه هر انتخاب سه جنبه خواهد داشت:
1. جنبه ی رعایت هنجارها
2. جنبه ی رعایت نفع فردی (خودبینی)
3. جنبه ی رعایت نفع دیگران (دیگربینی)
در انتخاب عقلانی – اجتماعی، فرد به دنبال افزایش توامان هر سه ارزش نفع فردی، نفع دیگران و رعایت هنجارها
می باشد. البته سازگاري اين سه ارزش با يكديگر تا حدودي دشوار است اما دور از دسترس نيست.
اقناع گر در فعالیت ترغیبی خود باید به نحوه ی انتخاب مخاطبان توجه نموده و بررسی و ارزیابی نماید که در هر موقعیتی کدامیک از ارزش های فوق الذکر را باید مدنظر قرار دهد تا به اهداف خود نزدیک شده و مخاطب را تحت تاثیر قرار دهد.