فلسفه و عرفان ،جامعه شناسی،روانشناسی

بودیسم 

 آیین بودا از شاخه هاى كیش هندوست . این آیین از هندوستان بیرون آمده و سراسر مناطق خاورى را در نوردیده است و به علت داشتن اندیشه هاى عرفانى لطیف و گسترش در مناطق پرجمعیت جهان ، پیروان زیادى دارد و اخیرا به اروپا و آمریكا نیز سرایت كرده است .

  سرگذشت بودا 

 بودا (Buddha) به معناى بیدار لقب گوتاماشاكیامونى (Gautamamuni -Sakya) بنیانگذار مكتب اصلاحى بودیسم است . به عقیده بوداییان وى كه فرزند پادشاه شهر كاپیلاوستو (vastu-Kapila) در شمال هندوستان بود، در حدود سال 563 ق .م . به دنیا آمد و در آغاز سیدارتا (Siddhartha) یعنى كامیاب نامیده مى شد. ستاره شناسان پیشگویى كرده بودند كه این شاهزاده پس از مشاهده نمونه هاى بیمارى ، پیرى و مرگ و برخورد با یك ریاضت كش دنیا را ترك خواهد كرد و به ریاضت روى خواهد آورد. بدین سبب پدرش دستور داده بود وى را به دور از ناملایمات زندگى بشرى و در ناز و نعمت پرورش دهند و مراقب رفتار و كردار او باشند. شاهزاده با دخبر عمویش یشودهرا (Yasodhara) ازدواج كرد و داراى پسرى به نام راهولا (Rahula) شد. وى در 29 سالگى پس از مشاهده موارد مذكور، شبانه از كاخ و تنعمات آن گریخت و تحت ارشاد فردى به نام آلارا (Alara) زندگى راهبان را برگزید و پس از شش سال ریاضتهاى سخت و سنگین در جنگلها سرانجام هنگامى كه از وصول به حقیقت از طریق ریاضت نومید شد، ریاضت را كنار گذاشت و به تاءمل و تفكر و مراقبت معنوى روى آورد. جهاد اكبر او نیز شش سال طول كشید و پس از آن با هفت هفته توقف زیر درختى كه بعدا درخت بیدارى نامیده شد، با مارا (Mara) یعنى شیطان ویرانگر مبارزه كرد و در نهایت به حقیقت دست یافت و بوداى دوره كنونى شد. به عقیده بوداییان در دورانهاى پیشین جهان نیز تعدادى بودا آمده اند. هر یك از این بوداها قبل از ظهورشان بودى ستو (sattva-Bodhi) خوانده مى شود، یعنى كسى كه به معرفت كامل دسترسى دارد یا بوداى بالقوه است .

بودا در مدت 40 سال با مسافرتهاى فراوان ، آیین خود را در سراسر هندوستان تبلیغ كرد و بر اثر ملاقات با افراد مختلف ، به اصلاح نفوس و تربیت شاگردانى همت گماشت كه برجسته ترین آنان پسر عمویش آنندا (Ananda) بود. وى سرانجام در هشتاد سالگى در حدود سال 483 ق .م . به نیزوانا پیوست .

داستان زندگى شگفت آور بودا از قدیم الایام جذابیت داشته و به همین دلیل این داستان دینى به زبانهاى گوناگون ترجمه و در سراسر جهان منتشر شده است . نقل عربى آن با اضافاتى از فرهنگ سریانى ، به عنوان داستان بلوهر و یوذاسف بین مسلمانان رواج پیدا كرد.

 تاسیس نظام 

 اندیشه هاى اصلاحى بودا در مخالفت با تعصب هاى برهمنان بود و اختلافات طبقاتى را باطل مى شمرد. تعالیم اخلاقى وى در مجموعه هایى مانند ترى پیتكا (pitaka-Tri) یعنى سه سبدگرد آمده است . این تعالیم كه بر آیین هندو پایه گذارى شده است ، ترك دنیا، تهذیب نفس ، تاءمل ، مراقبه و تلاش براى رهایى از گردونه زندگى پر رنج این جهان را توصیه مى كند و براى وصول به نیروانا اهمیت زیادى قائل است و مفهوم آن را توسعه مى دهد. آیین بودا در قرون بعدى بخش عمدمه اى از خاك هندوستان را تسخیر كرد و در كشورهاى همسایه نیز گسترش یافت . در قرون هشتم و نهم میلادى ، دو تن از دانشمندان آیین هندو را نوسازى كردند و بر اثر آن ، آیین بودا اندك اندك از هندوستان برچیده و آیین هندو جانشین آن شد، اما اشكال گوناگون آن در خاور دور و مناطق دیگر گسترش یافت .

 فلسفه بودا 

 هنگامى كه بودا به حقیقت دست یافت ، ابتدا به شهر بنارس رفت تا پنج تن از راهبان را كه از وى روى برتافته بودند، بیابد. او مى اندیشید كه این پنج تن مانند وى در جستجوى حقیقتند و تعلیم دادن ایشان از سایر مردم آسانتر است .

و چون به بنارس پا نهاد آن پنج تن را دید كه در میان بیشه اى نزدیك شهر نشسته اند و با هم سخن مى گویند.

هنگامى كه چشم آنان به بودا افتاد، به یكدیگر گفتند: ((این سیدارتاست كه مى آید؛ همان كه دست از رهبانیت كشید؛ خوب است به او كارى نداشته باشیم .))

اما چون بودا به آنان نزدیك شد به وى سلام كردند و از او خواستند در كنارشان بنشیند. آنگاه از وى پرسیدند: ((سرانجام ، حقیقتى را كه مى جستى ، یافتى ؟)) بودا گفت : ((آرى ، آن را یافتم .))

راهبان گفتند: ((پس به ما بگو حقیقت و حكمت و راز هستى چیست ؟)) بودا پرسید: ((آیا شما به كارما یعنى قانون كردار ایمان دارید؟)) گفتند: ((آرى .)) بودا گفت : ((پس بدانید كه همان سرآغاز حكمت و آگاهى از حقیقت است . از نیكو نیكو پدید مى آید و از بد بد. این نخستین قانون زندگى است و همه چیزهاى دیگر بر این قانون استوار است .))

گفتند: ((این كه تازگى ندارد.)) گفت : ((اگر چنین است قربانى ، دعا و تضرع به درگاه خدا عاقلانه نیست .))

راهبان پرسیدند: ((چگونه ؟)) بودا پاسخ داد: ((زیرا آب همیشه سراشیبى مى رود، آتش همیشه داغ است و یخ همواره سرد. اگر براى همه خدایان هندوستان هم دعا كنیم ، آب هرگز سربالا نمى رود و آتش سرد و یخ گرم نمى شود. زیرا در زندگى قانونهایى یافت مى شود كه همه چیز بر آنها استوار است . از این رو، كارى كه انجام گرفت ، قابل ابطال نیست و دعا و قربانى براى خدایان نیز سودى ندارد.))

آنان با این سخن موافقت كردند و بودا افزود: ((اگر این سخن درست است ، كتاب وداها كه به مردم راه و رسم دعا و قربانى را مى آموزد، درست نیست و برخلاف گفته پیشوایان دینى ، من اعلام مى كنم كه وداها مقدس ‍ نیستند.))

راهبان از این جراءت بسیار شگفت زده شدند و از بودا پرسیدند: ((تو مى گویى برهما هنگام آفریدن جهان مردم را به طبقات گوناگون تقسیم نكرده است ؟)) پاسخ داد: ((اصلا من باور ندارم برهما چیزى را آفریده باشد تا جهان آفریده او باشد.))

آنان پرسیدند: ((پس جهان ساخته كیست ؟)) بودا پاسخ داد: ((به نظر من جهان ابدى است و آغاز و انجامى ندارد. دو چیز است كه بایستى از آن پرهیز كرد: یكى زندگانى پر از لذت كه زاییده خودخواهى و فرومایگى است و دیگر زندگى پر از رنج و خود آزارى كه آن نیز سودى ندارد و هیچ یك از این دو به نیكبختى منجر نمى شود.))

 اخلاقیات 

 سرانجام راهبان از بودا پرسیدند: ((پس راه درست كدام است ؟)) پاسخ داد: ((راه میانه ، میان لذت و رنج است كه از راه هشتگانه به دست مى آید. راه هشتگانه هشت قانون بزرگ زندگى را مى آموزد:

1. پرهیز از آزار جانداران ؛

2. پرهیز از دزدى ؛

3. پرهیز از بى عفتى ؛

4. پرهیز از دروغ ؛

5. پرهیز از مستى ؛

6. پرهیز از بدگویى ؛

7. پرهیز از خودخواهى ؛

8. پرهیز از نادانى ؛

9. پرهیز از دشمنى .

  فرقه هاى بودایى 

  آیین بودا سه فرقه دارد:

1. مهایانا (yana-Maha) یعنى چرخ بزرگ ، آیین شمالى كه در چین رواج دارد. این شعبه اى آیین بودا با طیفهایى از اعتقادات و سنن كنفوسیوس و لائوتسه در چین و شینتو در ژاپن در آمیخته است . یكى از آداب آن كه به سانسكریت دهیانا (Dhyana) یعنى تاءمل ، به چینى (Chang) و به ژاپنى زن (Zen) خوانده مى شود، شهرت جهانى دارد.

2. هینایانا (yana-Hina) یعنى چرخ كوچك ، آیین جنوبى كه در سرى لانكا (سیلان ) و كشورهاى جنوب شرق آسیا مشاهده مى شود. پیروان چرخ كوچك آیین خود را تراوادا (Theravada) یعنى آیین نیاكان و بزرگان مى خوانند و كتب دینى آنان به زبان پالى است .

3. وجریانا (yana-Vajra) یعنى چرخ الماس . این فرقه در تبت وجود دارد و آیین بودا را با سحر و كهانت و توتم پرستى در آمیخته و تشكیلاتى نیرومند براى خود پدید آورده است . آیین مذكور لامائیسم (Lamaism) نیز خوانده مى شود و عنوان رهبر مذهبى مقتدر آن دالائى لاما (Lama Dalai) به معناى رئیس دریاگونه است . از چیزهاى جالب توجه این فرقه آن است كه هنگامى كه رهبر مذهبى آن وفات یابد، راهبان براى پیدا كردن جانشین وى به جستجوى كودكى مى پردازد كه در لحظه درگذشت رهبر به دنیا آمده باشد. سپس این كودك را با توجهات ویژه پرورش مى دهند. وى پس ‍ از فراگیرى دانش و گذراندن مراحل مختلف به مقام مورد نظر نائل مى آید. دالائى لاماى عصر ما پس از سرایت كمونیسم چینى به تبت رهسپار هندوستان شده و در آنجا به ارشاد و رهبرى مشغول است . اخیرا وى ، برخلاف سنت ، پسر بچه اى را براى جانشینى خود تعیین كرد و به خاطر این مساءله مورد انتقاد قرار گرفت .

كتب بودایى 

 قدیمى ترین كتاب مقدس بوداییان ترى پیتاكایعنى سه زنبیل نامیده مى شود كه داراى سه بخش است :

1. قواعد رهبانیت ؛

2. وسیله رستگارى ؛

3. مفهوم فلسفى و روانشناسى .

فرقه هاى مختلف بودایى نیز كتابهاى مخصوص به خود دارند.

4. آیین سیك

انشعابات تازه ترى نیز در آیین هندو وجود دارد كه آیین سیك (Sikh) یعنى شاگرد، معروفترین آنها است . برخورد اسلام و هندوئیسم در هندوستان در دورانهاى گوناگون مذاهب التقاطى چندى را پدید آورده است . یكى از عرفاى بزرگ مسلمان به نام كبیر (1440-1518) توحید اسلامى را با برخى عقاید هندویى در آمیخت و مریدان بى شمارى گردآورد. یكى از شاگردان وى نانك (Nanak) بود كه پایه گذار بود كه پایه گذار آیین سیك و نخستین گورو (Guru) یعنى معلم است . پس از وى نه گوروى دیگر، یكى پس از دیگرى ، آمده اند. این فرقه اندك اندك قوت گرفت و به گروهى سیاسى مذهبى تبدیل شد.(10)

سیكها به تجارت گرایش دارند و افرادى از آنان به سراسر جهان مهاجرت كرده و به بازرگانى مشغولند. همچنین افرادى از ایشان به زاهدان و تهران آمده اند و در این دو شهر معبد (گورودواره ) دارند.